Yn ôl André Corrêa do Lago, COP30 fyddai’r COP o weithredu, o newid, a’r un a fyddai’n dod â myfyrdodau dwfn a chamau gweithredu pendant ymhlith gwledydd. Yn un o’i lythyrau, defnyddiodd y gair “mutirão“, ymdrech ar y cyd, gan dynnu sylw at bwysigrwydd uno’r holl wledydd o amgylch achos cyffredin. Rhoddodd hyn lawer o obaith i mi y byddai’r COP hon yn wahanol, ac roedd yn fy llenwi â disgwyliadau. Roeddwn i’n credu’n wirioneddol mai hon fyddai COP y gwirionedd , fel y dywedodd Arlywydd Lula ei hun.
Y tu mewn i’r gynhadledd, dyma’r tro cyntaf i mi deimlo’n wirioneddol obeithiol, fel pe bai rhywbeth newydd yn gallu digwydd. Tyfodd y teimlad hwn pan wnes i gyfweld â Llywyddiaeth COP30 ar gyfer fy nhraethawd Meistr, ac fel yr ysgrifennais yn fy myfyrdodau ar y Llywyddiaeth . Atgyfnerthwyd y teimladau hyn ymhellach pan gyhoeddodd Arlywydd Lula mai dyma’r COP i symud tuag at ddiwedd tanwydd ffosil a datgoedwigo. Nododd fod hyn yn her fawr i wledydd yn ystod y pythefnos o drafodaethau, ac yn wir, felly’r oedd hi.
Cafwyd llawer o achlysuron trawiadol yn ystod COP30. Un ohonynt oedd Uwchgynhadledd y Bobl, a gynhaliwyd ym Mhrifysgol Ffederal Pará (UFPA). Daeth Uwchgynhadledd y Bobl â mwy na 50,000 o bobl ( a mwy na mil o sefydliadau o bob cwr o’r byd at ei gilydd. Ar bumed diwrnod y digwyddiad, gwelais gymunedau yr effeithir arnynt gan newid yn yr hinsawdd – mudiadau undebau llafur, grwpiau gwleidyddol, pobl ifanc, pobl Frodorol a llawer o grwpiau eraill sydd wedi ymrwymo i drafod atebion lleol a byd-eang i’r argyfwng hinsawdd – yn uno’n rymus. Roedd sawl gofod bywiog a chynhwysol arall ar draws Belém, fel tai COP, i’r bobl heb fathodynnau drafod pynciau COP30 y tu allan i’r lleoliad swyddogol. Roeddent yn cynnwys Tŷ Chico Mendes , yr Youth City , y Ninja House, a mentrau cymdeithas sifil eraill, i gyd yn denu cyfranogiad trwy gydol y pythefnos. Roedd gwybod bod cymdeithas sifil yn bresennol mor gryf yn rhoi gobaith mawr i mi. Roedd yn teimlo, yn wirioneddol, fel pe bai hon yn COP y Bobl.
Digwyddiad cadarnhaol arall y tu allan i’r gynhadledd oedd yr Orymdaith Hinsawdd Fyd-eang, a lenwodd strydoedd Belém gyda thua 70,000 o bobl . O dan y thema “Yr ateb yw ni!”, mynegodd yr orymdaith yn glir yr angen brys i gymdeithas sifil uno i fynnu gweithredu pendant i fynd i’r afael â’r argyfwng hinsawdd. Fel yn Uwchgynhadledd y Bobl, daeth yr orymdaith â grwpiau cymdeithas sifil amrywiol at ei gilydd. Yr orymdaith COP diwethaf i mi gymryd rhan ynddo oedd yn COP26 yn 2021, lle ymgasglodd ychydig dros gan mil o bobl. Roedd yr orymdaith hon, er ychydig yn llai, yr un mor bwerus. Unwaith eto, teimlais gryfder gweithredu ar y cyd yn dweud wrthym na all newid aros, a bod yn rhaid adeiladu atebion gyda chyfranogiad gweithredol y rhai yr effeithir arnynt fwyaf gan yr argyfwng. Rhoddodd hyn obaith i mi y gallai cymdeithas sifil gael ei chlywed y tu mewn i’r COP, ac roedd yr holl bŵer cyfunol hwnnw yn fy ngwneud yn obeithiol am yr hyn a allai ddod. Roeddwn i wir yn credu y byddai’r egni hwn yn atseinio y tu mewn i’r ystafelloedd trafod.
Carreg filltir bwysig arall y COP hon oedd bod y nifer uchaf erioed o bobl Frodorol wedi cymryd rhan. Roedd tua 3,000 o gynrychiolwyr Brodorol yn Belém, gyda 400 o Brasil wedi’u hachredu i’r Parth Glas, lle mae’r trafodaethau’n digwydd. Y record flaenorol oedd tua 350 o gynrychiolwyr Brodorol o bob cwr o’r byd yn COP28. Mae’r cyfranogiad hwn yn hynod bwysig, ond mae llawer o arweinwyr Brodorol yn dal i ddweud nad oedd pobl yn gwrando arnynt neu nad oeddent yn gallu cymryd rhan yn effeithiol. Dyna pam y cynhaliwyd sawl protest, gyda phobl Frodorol yn mynnu bod eu lleisiau yn cael eu clywed yn yr ystafelloedd trafod. Fe wnaeth un brotest feddiannu mynedfa’r COP, gan wthio trwy ddiogelwch y Cenhedloedd Unedig a mynnu cyfiawnder.
Cafwyd digwyddiad trawiadol arall ar 14 Tachwedd. Cyrhaeddais y COP am 9 o’r gloch, lle roedd coridor o gynrychiolwyr Brodorol Munduruku eisoes wedi ffurfio, yn ceisio siarad â threfnwyr y gynhadledd (Llywyddiaeth COP30, Arlywydd Lula a Gweinidogion). Am tua 11:30, cyfarfu’r bobl Munduruku â Llywydd COP, André Corrêa do Lago, y Gweinidog dros Bobloedd Brodorol, Sonia Guajajara, a Gweinidog yr Amgylchedd a Newid Hinsawdd, Marina Silva, yn un o’r ystafelloedd cyfarfod i gael sgwrs. Ar ôl dwy awr o ddeialog, cyflwynodd yr arweinwyr Brodorol ddogfen yn mynnu dirymu archddyfarniad sy’n sefydlu cynllun dyfrffordd sy’n cynnwys afonydd Tapajós, Madeira a Tocantins . Fe wnaethant ddweud hefyd bod cludo cargo yn halogi’r afonydd, yn effeithio ar bysgota ac yn cyfyngu ar fywydau bob dydd cymunedau afonydd. Yn ogystal, fe wnaethant alw am ganslo Ferrogrão, rheilffordd rhwng Mato Grosso a Pará, sydd wedi’i hatal ar hyn o bryd gan y goruchaf lys (STF). Dywedodd y Gweinidogion a Llywydd y COP fod y gofynion yn rhai dilys. I mi, roedd hon hefyd yn foment bwysig yng ngwleidyddiaeth y COP, lle roedd y rhai yr effeithiwyd arnynt gan y prosiectau datblygu hyn yn gallu defnyddio’r gynhadledd i leisio pryderon am bolisïau domestig Brasil a galw am newid. Dwi ddim yn siŵr y gallent fod wedi cael lle mor amlwg mewn unrhyw ofod neu fforwm cenedlaethol arall.
Ar yr un pryd, fel sylwedydd, dwi ddim yn credu bod pobl Frodorol wedi cael eu clywed neu eu cynrychioli fel y dylent. Ar ôl y digwyddiad hwn, roedd tair neu hyd yn oed bedair gwaith yn fwy o bersonél diogelwch ar ddyletswydd.
Dim ond Byddin Brasil a welais yn darparu gwasanaethau diogelwch, gan gynnal gwiriadau trylwyr ymhell o’r mynedfeydd. Roedd hyn yn gwneud i mi deimlo fy mod i mewn amgylchedd awdurdodaidd. Dechreuodd yr holl obaith oedd gen i mai hon fyddai COP y gwirionedd, COP y bobl, COP ymdrech gyfunol, bylu. Sylweddolais efallai nad oedd mor wahanol i gynadleddau blaenorol wedi’r cyfan.
Ac yn y trafodaethau, gwelais yr un patrwm a welais yn y pum COP diwethaf yn ailadrodd ei hun: doedd y buddiannau ar yr agenda ddim yn canolbwyntio ar wrando ar bobl Frodorol, cymdeithas sifil neu wyddoniaeth, ond ar amddiffyn buddiannau economaidd pob gwlad. Roedd Saudi Arabia, er enghraifft, yn anghytuno gyda’r testun Mutirão terfynol, gan y byddai lleihau tanwydd ffosil neu gael gwared arnynt yn raddol yn bygwth goroesiad economaidd a sofraniaeth y wlad. Am y rheswm hwn, gwthiodd Saudi Arabia , a thros 80 o wledydd y mae eu heconomïau yn dibynnu’n fawr ar danwydd ffosil am newid y testun, gan arwain at ddogfen heb yr ymadrodd “end of fossil fuels”
Rwy’n dal i gredu’n gryf y dylai gwledydd flaenoriaethu lliniaru’r newid hinsawdd i sicrhau dyfodol gwell, yn enwedig o ystyried ein bod ar hyn o bryd yn symud i’r cyfeiriad arall gydag allyriadau yn dal i godi. Mae angen i wledydd feddwl am ddyfodol ein rhywogaeth, nid dim ond eu helw eu hunain. Fel y dywedodd Alanis Obomsawin unwaith: “When the last tree is cut down, the last fish eaten, and the last stream poisoned, you will realize that you cannot eat money.” Efallai ein bod ni’n cael ein dallu gan arian, yn methu gweld y dyfodol rydym ni’n ei greu a beth allai ddod heb bolisi hinsawdd teg sy’n ystyried y biosffer cyfan – dyfodol na allwn ei oroesi. Am y rheswm hwn, dylem flaenoriaethu gwyddoniaeth. Mae adroddiad diweddaraf yr IPCC, AR6, wedi dangos sawl senario posibl, gan gynnwys yr un mwyaf pesimistaidd, lle gall y blaned gyrraedd cynnydd o 4°C erbyn 2090 (Tudalen 7). Mewn geiriau eraill, dylai gwyddoniaeth fod yn ganolog i’r COP, a dylai arbenigwyr lywio trafodaethau o’r dechrau.
Yng ngoleuni’r siom a deimlais o weld cymaint o gyfranogwyr gwleidyddol yn y COP yn gweithredu yn bennaf i amddiffyn eu buddiannau eu hunain, mae llawer o fyfyrdodau yn codi ar sut gallwn ni wella cynadleddau’r dyfodol. Er mai dim ond camau bach o gynnydd sy’n cael ei wneud, mae’n digwydd, ac rydym ni wir mewn proses o newid. Gall y COP nesaf fod yn well na’r un blaenorol.
Er mwyn cyflawni hyn, mae’n hanfodol ehangu cyfranogiad cymdeithas sifil a Phobl Frodorol yn COPs y dyfodol. Roedd y rhain yn greiddiol i COP30, ac er gwaethaf yr heriau a’r cyfyngiadau a wynebwyd, dangosodd y COP hon yn glir gryfder cydweithio poblogaidd. Dyma’r gynhadledd gyda’r lefel uchaf o gyfranogiad cymdeithas sifil hyd yma, a arweiniodd at bwysau cyhoeddus cryf trwy wrthdystiadau a phrotestiadau, yn ogystal â chyflawniadau sylweddol.
Ymhlith y buddugoliaethau hyn mae cynnwys Affro-ddisgynyddion am y tro cyntaf yn y dogfennau ar Bontio Teg , y Cynllun Gweithredu ar Rywedd, y Nod Byd-eang ar Addasu a’r Mutirão. Yn yr un modd, cyfrannodd cyfranogiad cryf y Bobl Frodorol at ddiffinio mwy na deg tiriogaeth Frodorol, cynnydd mewn gwarantu hawliau tiriogaethol, a chreu’r Tropical Forests Forever Facility (TFFF).
Roedd gen i ddisgwyliadau uchel ar gyfer COP30, ond roeddwn i’n siomedig gyda’r canlyniadau a’r trafodaethau tu ôl i ddrysau caeedig. Roeddwn wedi credu y gallai’r gynhadledd hon fod yn un hanesyddol, fel un Paris. Fodd bynnag, ni welais pawb dan sylw yn cael eu cynrychioli go iawn. Mae angen clywed, parchu a chynnwys cymdeithas sifil mewn prosesau gwneud penderfyniadau. I mi, mae gweithio i sicrhau bod y cyfranogiad hwn yn parhau i dyfu yn hanfodol a dyma’r gobaith sy’n fy nghynnal.